{"id":13984,"date":"2025-03-20T14:45:46","date_gmt":"2025-03-20T13:45:46","guid":{"rendered":"https:\/\/klosterland.de\/?page_id=13984"},"modified":"2025-04-10T17:29:26","modified_gmt":"2025-04-10T15:29:26","slug":"klosterarchaeologie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/klosterkultur\/klosterarchaeologie\/","title":{"rendered":"Archeologia klasztor\u00f3w"},"content":{"rendered":"

[vc_row][vc_column width=\u201d2\/3\u2033][vc_column_text css=\u201d\u201d]<\/p>\n

Wymazane i nadpisane<\/h3>\n

W \u015bredniowieczu brak cennego pergaminu oznacza\u0142, \u017ce niekt\u00f3re strony, kt\u00f3re by\u0142y ju\u017c zapisane, zosta\u0142y cz\u0119\u015bciowo zeskrobane w celu ich ponownego zapisania. Praktyka ta zaowocowa\u0142a unikalnymi \u015bwiadectwami z pozornie niepowi\u0105zanymi \u015bladami tekstu na jednym dokumencie. S\u0105 one znane jako palimpsesty.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

W archeologii termin palimpsest jest metafor\u0105 krajobrazu kulturowego, kt\u00f3ry podlega\u0142 ci\u0105g\u0142ym zmianom w czasie. [i]<\/a> Obraz ten jest szczeg\u00f3lnie trafny do opisania historii u\u017cytkowania klasztor\u00f3w, poniewa\u017c budynki by\u0142y wznoszone, przebudowywane, burzone, niwelowane, zabudowywane, a czasem nawet rekonstruowane na przestrzeni wiek\u00f3w. Dzia\u0142ania te nie zawsze ca\u0142kowicie wymazywa\u0142y przesz\u0142o\u015b\u0107, poniewa\u017c ka\u017cda epoka pozostawia \u015blady w ziemi, kt\u00f3re mo\u017cna udokumentowa\u0107 w ramach bada\u0144 archeologicznych i ponownie z\u0142o\u017cy\u0107 jak puzzle. W miejscach o d\u0142ugiej historii u\u017cytkowania powsta\u0142y niezale\u017cne krajobrazy klasztorne z\u0142o\u017cone z okolicznych maj\u0105tk\u00f3w, kaplic i gospodarstw, a nak\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na siebie warstwy czasu kondensowa\u0142y si\u0119 w ogromne archiwa w ziemi w pobli\u017cu zbudowanych klauzur \u2013 dziedzictwo uznane za kultur\u0119 \u015bwiatow\u0105, kt\u00f3ra wymaga nale\u017cnego jej traktowania.<\/a><\/p>\n

\"01\"

Ryc. 1: Fragment p\u0142ytki pod\u0142ogowej z klasztoru cysters\u00f3w w Lehnin (fot. K. Ge\u00dfner)<\/em><\/p><\/div>\n

[\/vc_column_text][vc_column_text css=\u201d\u201d]<\/p>\n

Z \u0142opat\u0105 i motyk\u0105\u2026<\/h3>\n

Wsp\u00f3\u0142czesna archeologia ma do dyspozycji r\u00f3\u017cne metody odkrywania przesz\u0142o\u015bci i fragment\u00f3w warstwa po warstwie. Jednak pomimo cyfrowych, nieniszcz\u0105cych technik, takich jak geomagnetyka, skany 3D i obrazy z dron\u00f3w, \u0142opaty, kielnie i miot\u0142y s\u0105 dzi\u015b nadal jednymi z najwa\u017cniejszych narz\u0119dzi archeologii. Nawet \u015bredniowieczna ciekawo\u015b\u0107 wykorzystywa\u0142 je do poszukiwania odpowiedzi na pytanie o wiek \u015bwiata. Czy to w poszukiwaniu relikwii, zakopanych skarb\u00f3w, czy z czystej ciekawo\u015bci co do antycznych malowanych waz, \u0142opaty i motyki by\u0142y zawsze w u\u017cyciu.[ii]<\/a><\/p>\n

\"02\"

Ryc. 2: Robotnicy wykopuj\u0105cy relikwie \u015bw. Amphibalusa przy instrukta\u017cu benedykty\u0144skiego mnicha z St Alban (Londyn), XIII-wieczny r\u0119kopis (Cambridge, Corpus Christi College, MS 026: Matthew Paris OSB, Chronica maiora I, 135v)<\/em><\/p><\/div>\n

W 1191 roku mnisi benedykty\u0144scy u\u017cyli r\u00f3wnie\u017c motyk podczas odbudowy zniszczonego przez po\u017car opactwa Glastonbury do odkrycia grob\u00f3w, kt\u00f3re przypisywali oni legendarnemu kr\u00f3lowi Arturowi i jego \u017conie Ginewrze, zmar\u0142ym oko\u0142o 700 lat wcze\u015bniej. Kiedy kr\u00f3l Anglii odda\u0142 znaleziony wkr\u00f3tce potem miecz Excalibur, narodzi\u0142 si\u0119 mit, kt\u00f3ry trwa do dzi\u015b.<\/p>\n

Prace ziemne, czasami na du\u017c\u0105 skal\u0119, wielokrotnie mia\u0142y miejsce w pobli\u017cu klasztor\u00f3w, na przyk\u0142ad w celu wyr\u00f3wnania terenu, wykopania kana\u0142\u00f3w i sztucznych staw\u00f3w, \u0142amania kamieni lub, jak mnisi z Dobrilugk, zbudowania kilometrowego pasa obronnego wok\u00f3\u0142 ich czasami odleg\u0142ych posiad\u0142o\u015bci.[iii]<\/a> Przedmioty i ciekawostki odkryte w tym procesie stanowi\u0142y podwalin\u0119 obszernych kolekcji naturali\u00f3w i skamienia\u0142o\u015bci, takich jak w Klosterneudorf w Austrii, gdzie \u201cgabinet naturali\u00f3w\u201d istnia\u0142 ju\u017c w XIV wieku.[\/vc_column_text][\/vc_column][vc_column width=\u201d1\/3\u2033]\n\t\t\n \n\t\t <\/p>

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\n
\n
\n

Beitrag<\/p>\n <\/div>\n\n\t\t\t \n\t\t\t\t\t \"12099Archeologia\n <\/a>\n\t\t\t\n

\n

\n \n\t\t\t\t\t\tEdukacja <\/a>\n <\/h3>\n
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\tPoniewa\u017c \u017cycie klasztorne jest \u017cyciem \u015bwiadomie kszta\u0142towanym, nie mo\u017ce si\u0119 ono obej\u015b\u0107 bez\u2026\t\t\t\t\t <\/div>\n\t\t\t\t\n <\/div>\n\n <\/div>\n\n\t\t\t\t\t\t\n <\/div>\n\n\t\n\t\t[vc_row_inner][vc_column_inner][\/vc_column_inner][\/vc_row_inner][\/vc_column][\/vc_row][vc_row][vc_column width=\u201d2\/3\u2033][vc_column_text css=\u201d\u201d]\n

Zadania archeologii klasztornej<\/h3>\n

Obecnie archeologia w klasztorach cz\u0119sto odbywa si\u0119 w ramach bada\u0144 budowlanych i nadzoru archeologicznego prac budowlanych. Rzadsze s\u0105 jednak projekty badawcze na du\u017c\u0105 skal\u0119, takie jak w klasztorze rzeszy w Lorsch[iv]<\/a> , cysterskim klasztorze Seehausen[v]<\/a> lub pustelniczym klasztorze premonstrate\u0144skim Elisabethenzell[vi]<\/a> . Prace archeologiczne prowadzone s\u0105 zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi na ca\u0142ym \u015bwiecie wytycznymi muzealnymi dotycz\u0105cymi badania, dokumentowania, konserwacji, zbierania i publikowania, np. poprzez wystawy i wizualizacje. Nie jest tajemnic\u0105, \u017ce zachowanie zakopanych zabytk\u00f3w archeologicznych zawsze pozostaje du\u017cym wyzwaniem, poniewa\u017c dawne konstrukcje budowlane lub miejsca poch\u00f3wku s\u0105 zazwyczaj postrzegane przez inwestor\u00f3w jedynie jako przeszkody w budowie. W tym przypadku wykopaliska ratunkowe na terenach klasztornych stanowi\u0105 zaakceptowany przez ochron\u0119 konserwatorsk\u0105 kompromis w odniesieniu do nieodwracalnego zniszczenia dziedzictwa kulturowego. Z drugiej strony, wydobyte pozosta\u0142o\u015bci budynk\u00f3w uwa\u017canych za utracone r\u00f3wnie\u017c oferuj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci, na przyk\u0142ad gdy stanowi\u0105 wst\u0119p do projekt\u00f3w rekonstrukcyjnych. Wa\u017cnym aspektem jest zawsze realizacja mo\u017cliwo\u015bci do\u015bwiadczania tego dziedzictwa podczas wizyty na miejscu, tak jak w przypadku planu pi\u0119tra ko\u015bcio\u0142a w klasztorze Walkenried.\u00a0<\/a><\/p>\n

\"Default\"

Ryc. 3: Wykopaliska w ko\u015bciele klasztornym kanonik\u00f3w augustia\u0144skich w Kaltenborn, za\u0142o\u017conym w 1118 r. <\/em>, Landesamt f\u00fcr Denkmalpflege und Arch\u00e4ologie Sachsen-Anhalt, Robert Prust.<\/p><\/div>\n

Nierzadko zdarza si\u0119, \u017ce do dobrze budynk\u00f3w znanych \u2013 takich jak ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny i klauzura \u2013 do\u0142\u0105czaj\u0105 nieznane, takie jak dawne budynki lub obiekty na terenie klasztoru, kt\u00f3rych funkcja nie zosta\u0142a przekazana. W tym miejscu archeologia mo\u017ce wype\u0142ni\u0107 luki w naszej wiedzy. Dotyczy to informacji na temat pierwotnej funkcji budynk\u00f3w o zmienionej formie u\u017cytkowania, szczeg\u00f3\u0142\u00f3w technicznych dotycz\u0105cych wyrafinowanych podziemnych system\u00f3w nawadniaj\u0105cych i odwadniaj\u0105cych lub rozwi\u0105za\u0144 konstrukcyjnych system\u00f3w grzewczych, korytarzy \u0142\u0105cz\u0105cych i studni.<\/p>\n

Niezale\u017cnie od tego, czy chodzi o odkryte miejsca poch\u00f3wku, przedmioty codziennego u\u017cytku czy obiekty sztuki \u2013 znaleziska archeologiczne cz\u0119sto rewiduj\u0105 istniej\u0105cy obraz kompleksu klasztornego. Archeologia nadal pisze histori\u0119 lokalnego klasztoru za pomoc\u0105 nowych metod datowania, takich jak chronologia s\u0142oj\u00f3w drzewnych. Znaleziska archeologiczne zapewniaj\u0105 unikalne, namacalne podej\u015bcie do rzeczywisto\u015bci \u017cycia w przesz\u0142o\u015bci i konfrontuj\u0105 odwiedzaj\u0105cych wystaw\u0119 z raczej przyziemnymi, czasem nieoczekiwanymi rzeczami, ale zawsze z przemijalno\u015bci\u0105 dziedzictwa kulturowego.<\/p>\n

\"04\"

Ryc. 4: Prezentacja medialna odkrycia klasztornej figury do czytania (Atzmann), wystawa w Zehntscheune Kloster Lorsch (zdj\u0119cie: Oschatz Visuelle Medien GmbH)<\/em>, URL: https:\/\/www.oschatz.de\/projekte\/zehntscheune-kloster-lorsch<\/p><\/div>\n

Badania archeologiczne budynk\u00f3w i ich rzut\u00f3w<\/h3>\n

Obok Georga Sello, kt\u00f3ry przeprowadzi\u0142 rozleg\u0142e wykopaliska w ko\u015bciele klasztornym Lehnin w latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku, Amerykanin Kenneth John Conant, kt\u00f3ry od 1927 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 badaniom francuskiego opactwa Cluny, jest jednym z pionier\u00f3w archeologii klasztornej.[vii]<\/a> Dzi\u0119ki intensywnym badaniom historycznych widok\u00f3w i plan\u00f3w, uda\u0142o im si\u0119 \u2013 za pomoc\u0105 ukierunkowanych sondowa\u0144 archeologicznych \u2013 przedstawi\u0107 rekonstrukcj\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w klasztornych, kt\u00f3re zosta\u0142y zabudowane innymi budynkami i le\u017ca\u0142y w gruzach.<\/p>\n

\"05\"

Ryc. 5: Wydobycie element\u00f3w architektonicznych z ukierunkowanych sondowa\u0144 archeologicznych w Cluny, 1931 r. <\/em>(https:\/\/www.medievalacademy.org\/page\/FirstProjects)<\/p><\/div>\n

Od tego czasu badania rzut\u00f3w budynk\u00f3w s\u0105 jednym z g\u0142\u00f3wnych zada\u0144 archeologii klasztornej. Nie tylko w Burgundii czy w Brandenburgii zsekularyzowane klasztory s\u0142u\u017cy\u0142y jako kamienio\u0142omy; r\u00f3wnie\u017c w pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci Europy \u015bredniowieczne klasztory cz\u0119sto popada\u0142y w ruin\u0119 z powodu braku konserwacji. Ale nawet opactwa, kt\u00f3re mog\u0105 pochwali\u0107 si\u0119 nieprzerwanym u\u017cytkowaniem klasztornym, by\u0142y zwykle poddawane znacznym przebudowom w okresie baroku, w kt\u00f3rym istniej\u0105ce budynki by\u0142y stale dostosowywane do zmieniaj\u0105cych si\u0119 potrzeb. Na przyk\u0142ad fundamenty, piwnice i pod\u0142ogi zburzonych budynk\u00f3w klasztornych lub ca\u0142ych opuszczonych obiekt\u00f3w le\u017c\u0105 w ziemi obok pozornie ca\u0142kowicie zachowanych kompleks\u00f3w.<\/p>\n

Precyzyjne pomiary i znajomo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych technik budowlanych pomagaj\u0105 rozdzieli\u0107 nak\u0142adaj\u0105ce si\u0119 struktury przestrzenne na przestrzeni czasu: w najlepszym przypadku wynikiem tych prac jest plan obiektu, cz\u0119sto z kolorowymi warstwami z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w.<\/p>\n

\"06\"

Ryc. 6: Plan faz budowlanych i kapitularz klasztoru cysters\u00f3w w Bronnbach (H\u00e4ret-Krug, Katinka 2017, ryc. 15\/16)[viii]<\/strong><\/a><\/p><\/div>Chocia\u017c uk\u0142ad klasztoru by\u0142 zgodny z okre\u015blonymi zasadami porz\u0105dku, jednak te by\u0142y dostosowywane przez ka\u017cdy klasztor do lokalnych warunk\u00f3w. R\u00f3\u017cne zakony preferowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cne strategie budowlane.[ix]<\/a> Podczas gdy klasztory zakon\u00f3w \u017cebraczych wpisywa\u0142y si\u0119 w ciasn\u0105 struktur\u0119 istniej\u0105cych miast, klasztory zakonu cysters\u00f3w, zak\u0142adane na otwartym polu, tworzy\u0142y przestronne zespo\u0142y architektoniczne. Z kolei \u015bcis\u0142a klauzura klasztor\u00f3w \u017ce\u0144skich wymaga\u0142a zmiennych rozwi\u0105za\u0144 rzutu budynk\u00f3w z reglamentowanymi wej\u015bciami i przej\u015bciami. Zadaniem archeologicznych bada\u0144 budowlanych jest odkrycie tej cz\u0119\u015bciowo zakopanej, indywidualnej organizacji przestrzennej. Selektywne interwencje, np. w pod\u0142ogi lub pokrywy sklepie\u0144, r\u00f3wnie\u017c prowadz\u0105 do szczeg\u00f3\u0142owej wiedzy. Ponadto wykopaliska ujawniaj\u0105 liczne indywidualne przyk\u0142ady architektury klasztornej, takie jak kszta\u0142tki, elementy architektoniczne, p\u0142ytki pod\u0142ogowe, dach\u00f3wki, kafle piecowe i rury wodoci\u0105gowe.[x]<\/a><\/a>\n

<\/a><\/p>\n

\"07\"

Ryc. 7: Zwornik z klasztoru franciszkan\u00f3w w Kyritz (zdj\u0119cie, rysunki: A. Dittrich, K. Kortschagina, K. Kossatz)<\/em><\/p><\/div>\n

[\/vc_column_text][vc_column_text css=\u201d\u201d]<\/p>\n

Archeologia ogrod\u00f3w<\/h3>\n

Poniewa\u017c ogrody klasztorne podlega\u0142y r\u00f3wnie\u017c normom budowlanym i zwykle mia\u0142y sta\u0142e instalacje i konstrukcje, ich pozosta\u0142o\u015bci mo\u017cna docelowo szuka\u0107 w ziemi. Czasami s\u0142u\u017c\u0105 one jako podstawa do nowej aran\u017cacji, w tym mur\u00f3w otaczaj\u0105cych, fontann, zbiornik\u00f3w wodnych, pawilon\u00f3w, osi \u015bcie\u017cek i krzy\u017c\u00f3wek, rze\u017ab, fundament\u00f3w, a rzadziej rabat, donic lub pozosta\u0142o\u015bci botanicznych. Rekonstrukcja barokowych ogrod\u00f3w dawnego klasztoru augustian\u00f3w w Dalheim zosta\u0142a oparta nie tylko na \u017ar\u00f3d\u0142ach obrazowych, ale tak\u017ce na rezultatach archeologicznych.[xi]<\/a> Barokowe struktury ogrodowe, a tak\u017ce techniki przycinania i sadzenia, s\u0105 w du\u017cej mierze oparte na \u015bredniowiecznych wzorcach. Ogrody klasztorne obejmuj\u0105 szereg specjalnych przestrzeni ogrodowych, kt\u00f3re mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 archeologicznie, gleboznawczo i topograficznie, np. za pomoc\u0105 modeli wysoko\u015bciowych: pocz\u0105wszy od winnic, staw\u00f3w z karpiami i zabagnionych kana\u0142\u00f3w, poprzez \u015bciany-szpalery dla owoc\u00f3w, zamkni\u0119te sady i warzywniki, a\u017c po do\u0142y pod sadzenie drzew i g\u0142\u0119boko orane grz\u0105dki szparag\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 wyra\u017anie widoczne w profilach glebowych.[xii]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0<\/a><\/p>\n

\"08\"

Ryc. 8: Okno w przesz\u0142o\u015b\u0107 w barokowym ogrodzie opactwa Dalheim <\/em><\/p><\/div>\n

Znaleziska codzienno\u015bci<\/h3>\n

Ze wzgl\u0119du na zwi\u0119kszone wymagania dotycz\u0105ce higieny i czysto\u015bci w por\u00f3wnaniu do \u015bredniowiecznych miast, odkrycie klasztornego wysypiska \u015bmieci mo\u017ce by\u0107 postrzegane jako prawdziwy \u0142ut szcz\u0119\u015bcia dla archeologii klasztornej. Mia\u0142o to miejsce w latach 80-tych XX wieku w klasztorze cysterek w Seehausen, gdzie \u015bmieci i pozosta\u0142o\u015bci po po\u017carze by\u0142y przez wieki gromadzone blisko brzegu pobliskiego jeziora. Depozyt obejmuj\u0105cy kilka tysi\u0119cy pojedynczych przedmiot\u00f3w stanowi \u201cunikaln\u0105 skarbnic\u0119 codziennej kultury klasztornej\u201d[xiii]<\/a> . Artefakty te \u017cywo pokazuj\u0105 napi\u0119cie mi\u0119dzy \u017cyciem \u015bwieckim a ucieczk\u0105 od \u015bwiata, w kt\u00f3rym porusza\u0142y si\u0119 zakonnice g\u0142\u00f3wnie o arystokratycznym pochodzeniu. Podczas gdy r\u00f3\u017ca\u0144ce, \u0142y\u017cki komunijne, znaki pielgrzymkowe i inne dewocjonalia m\u00f3wi\u0105 o pobo\u017cnym \u017cyciu za murami klasztoru, naczynia do picia, drewniane \u0142y\u017cki, szpilki, naparstki, wrzeciona, grzebienie i \u0142y\u017cki do czyszczenia uszu s\u0105 dowodem na codzienne \u017cycie zakonnic. Inne przedmioty znalezione w klasztorze, takie jak rylce do pisania wykonane z ko\u015bci i rogu, zapi\u0119cia do ksi\u0105\u017cek, szkatu\u0142ki z zamkiem, drewniane tabliczki i gliniane lampy, wskazuj\u0105 na kultur\u0119 pi\u015bmienn\u0105 mnich\u00f3w i mniszek.<\/p>\n

\"MiniaturtruheRyc. 9: Szkatu\u0142a na relikwie i szpilki znalezione podczas wykopalisk w klasztorze cysterek w <\/em>Seehausen<\/em><\/a> (kolekcja klasztoru dominikan\u00f3w w Prenzlau, online: <\/em>https:\/\/brandenburg.museum-digital.de\/objects?s=+fulltext%3Aseehausen&section=results_list&mode=grid&startwert=0<\/em><\/a>)<\/em><\/p>\n

Niekiedy artefakty ujawniaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy surow\u0105 norm\u0105 zawart\u0105 w regu\u0142ach i statutach zakonnych a prawdziw\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 \u017cycia w klasztorach. Na przyk\u0142ad \u017cetony, kamienie i ko\u015bci s\u0105 materialnym dowodem na to, \u017ce klasztorny zakaz gier, kt\u00f3ry by\u0142 przede wszystkim skierowany przeciwko hazardowi, nie by\u0142 \u015bci\u015ble przestrzegany w ka\u017cdym klasztorze. Kompletna plansza do gry Trictrac, \u015bredniowiecznego poprzednika dzisiejszej wersji tej gry, zosta\u0142a znaleziona w latrynie augustia\u0144skiego klasztoru pustelniczego we Fryburgu.[xiv]<\/a> Ale jak si\u0119 tam znalaz\u0142a? Chocia\u017c interpretacja znaleziska archeologicznego, podobnie jak w procesie poszlakowym, mo\u017ce czasami zrekonstruowa\u0107 \u015blady, kt\u00f3re mo\u017cna odczyta\u0107 jako spos\u00f3b dzia\u0142ania, motywacja w indywidualnych przypadkach cz\u0119sto pozostaje niepewna.[xv]<\/a> Czy zatem plansza do gry zosta\u0142a jedynie ukryta, czy wr\u0119cz demonstracyjnie wrzucona do klozetu?<\/a><\/p>\n

\"10\"

Ryc. 10: Plansza do gry trictrac, dzisiejszego backgammona, z latryny klasztoru augustian\u00f3w-eremit\u00f3w we Fryburgu (\u017ar\u00f3d\u0142o: Nota VIII, 3.3.8) oraz leged game piece z klasztoru cysters\u00f3w w Lehnin (fot. K. Ge\u00dfner).<\/em><\/p><\/div>\n

Opr\u00f3cz ko\u015bci zwierz\u0105t, latryny i studnie zawieraj\u0105 r\u00f3wnie\u017c szcz\u0105tki botaniczne, kt\u00f3re archeobotanika mo\u017ce wykorzysta\u0107 do wyci\u0105gni\u0119cia wniosk\u00f3w na temat \u017cywno\u015bci i ro\u015blin. Klasztory odegra\u0142y pioniersk\u0105 rol\u0119 w propagowaniu uprawy owoc\u00f3w, o czym \u015bwiadczy nie tylko podr\u00f3\u017c jab\u0142ka Borsdorf po Europie, ale tak\u017ce konkretne znaleziska pestek winogron, brzoskwi\u0144, \u015bliwek i wi\u015bni, a tak\u017ce \u0142upin orzech\u00f3w laskowych i w\u0142oskich. Ro\u015bliny barwi\u0105ce, przyprawy i zio\u0142a lecznicze mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 na podstawie zw\u0119glonych nasion, np. b\u00f3b, soczewic\u0119, proso i gorczyc\u0119. Rzadziej jednak pozosta\u0142o\u015bci \u015bredniowiecznych egzotyk\u00f3w, takich jak figi i ry\u017c, \u015bwiadcz\u0105 o szerokim zasi\u0119gu sieci klasztornych.[\/vc_column_text][vc_column_text css=\u201d\u201d]<\/p>\n

Zwyczaje pogrzebowe i badania antropologiczne<\/h3>\n

Klasztory by\u0142y jednymi z najbardziej poszukiwanych miejsc poch\u00f3wku w \u015bredniowieczu: gr\u00f3b w ziemi klasztornej by\u0142 uwa\u017cany za wa\u017cn\u0105 gwarancj\u0119 w\u0142asnego zbawienia, poniewa\u017c obiecywa\u0142 wieczn\u0105 pami\u0119\u0107 o zmar\u0142ych, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 utrzymywana poprzez modlitwy i msze cz\u0142onk\u00f3w klasztoru. Obecnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 cmentarzy klasztornych zosta\u0142a opuszczona, a niekt\u00f3re z nich zosta\u0142y nawet ca\u0142kowicie zapomniane. Krypty znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c bezpo\u015brednio pod pod\u0142ogami ko\u015bcio\u0142\u00f3w, gdzie du\u017cym wyzwaniem jest na przyk\u0142ad monta\u017c system\u00f3w grzewczych. Je\u015bli ze wzgl\u0119du na planowane interwencje budowlane nie mo\u017cna unikn\u0105\u0107 ekshumacji grob\u00f3w, to podczas ich ods\u0142oni\u0119cia mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 wa\u017cne wskaz\u00f3wki dotycz\u0105ce praktyk poch\u00f3wku klasztornego, takie jak stosowanie ca\u0142un\u00f3w zamiast trumien.<\/p>\n

\"\"

Ryc. 11: Prace odkrywkowe na cmentarzu klasztornym Lehnin i przy fundamentach skrzy\u017cowania naw (fot. A. Dittrich)<\/em><\/p><\/div>\n

P\u00f3\u017aniejsza analiza antropologiczna koncentruje si\u0119 na specyfice poszczeg\u00f3lnych wsp\u00f3lnot klasztornych, kt\u00f3re czasami ujawniaj\u0105 wi\u0119ksz\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 ni\u017c si\u0119 powszechnie zak\u0142ada. Ostatnie badania antropologiczne szcz\u0105tk\u00f3w ludzkich z cmentarzy klasztor\u00f3w w Lehnin (Brandenburgia) i Ihlow (Fryzja Wschodnia)[xvi]<\/a> dowodz\u0105, \u017ce na cysterskich cmentarzach klasztornych spoczywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c kobiety i dziewcz\u0119ta. By\u0142o to mo\u017cliwe dzi\u0119ki zmianie w statutach zakonu. Po stopniowym z\u0142agodzeniu kategorycznego zakazu poch\u00f3wku os\u00f3b \u015bwieckich i kobiet, od XIII wieku dw\u00f3ch bliskich krewnych (amici) ka\u017cdego cz\u0142onka klasztoru mog\u0142o znale\u017a\u0107 miejsce ostatniego spoczynku na cmentarzu klasztornym cysters\u00f3w.<\/p>\n

Go\u015bcie, ubodzy i chorzy mogli r\u00f3wnie\u017c zosta\u0107 pochowani w klasztorze, je\u015bli tam zmarli. Du\u017ca liczba szkielet\u00f3w z nieprawid\u0142owo\u015bciami zwi\u0105zanymi z chorobami, takimi jak te spowodowane gru\u017alic\u0105, pokazuje, \u017ce wielu powa\u017cnie chorych i potrzebuj\u0105cych szuka\u0142o przyj\u0119cia do klasztornego szpitala. Zmiany zapalne w materiale kostnym wskazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c na ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0119 fizyczn\u0105, tak\u0105 jak noszenie ci\u0119\u017ckich \u0142adunk\u00f3w. \u015alady pr\u00f3chnicy i tak zwane markery stresu na z\u0119bach i ko\u015bciach \u2013 takie oznaki okres\u00f3w niezr\u00f3wnowa\u017conego od\u017cywiania lub przebytych chor\u00f3b dostarczaj\u0105 zatem wskaz\u00f3wek dotycz\u0105cych diety lub obowi\u0105zuj\u0105cych przepis\u00f3w dotycz\u0105cych postu.<\/p>\n

\u017byj\u0105ca przesz\u0142o\u015b\u0107<\/h3>\n

Opr\u00f3cz klasycznej wystawy, ka\u017cdy klasztor ma inne podej\u015bcie do wizualizacji przesz\u0142o\u015bci, r\u00f3wnie\u017c w oparciu o r\u00f3\u017cne odkryte fakty archeologiczne. Podczas gdy klasztor Chorin mo\u017cna zwiedza\u0107 wirtualnie, sfinansowana w ramach programu LEADER interaktywna podr\u00f3\u017c \u201c\u015aredniowiecze spotyka media\u201d w klasztorze Wedinghausen idzie o krok dalej. Korzystaj\u0105c z kr\u00f3tkich sekwencji filmowych i pod fachowym przewodnictwem berli\u0144skiego archeologa pa\u0144stwowego prof. dr Matthiasa Wemhoffa, pomieszczenia klasztorne s\u0142u\u017c\u0105 do prze\u015bledzenia minionego \u017cycia, a jednocze\u015bnie przedstawiaj\u0105 fakty dotycz\u0105ce historii architektury klasztoru, malowide\u0142 \u015bciennych i znalezisk archeologicznych.<\/a><\/p>\n

\"12\"

Ryc. 12: Wirtualna wycieczka po klasztorze Chorin <\/em>(https:\/\/visit.museum-virtuell.com\/de\/tour\/chorin)<\/p><\/div>\n

\"13\"

Rys. 13: Przewodnik medialny klasztoru Wedinghausen <\/em>(www.kloster-wedinghausen.de)<\/p><\/div>\n

Niezale\u017cnie od tego, czy s\u0105 to sklepy przyklasztorne, rekonstrukcje, wydarzenia \u015bredniowieczne, seminaria warzenia piwa, wycieczki postne czy ogrodnictwo klasztorne, dzisiejsze podej\u015bcie do spu\u015bcizny historycznej pozostawionej nam przez \u015bredniowiecznych mnich\u00f3w i mniszki jest tak r\u00f3\u017cnorodne, jak same klasztory. Opr\u00f3cz tego zr\u00f3\u017cnicowanego aspektu, na koniec bada\u0144 archeologicznych powstaje zadanie wykorzystania r\u00f3\u017cnych medi\u00f3w do opowiedzenia indywidualnej historii danego klasztoru. Bowiem to autentyczne miejsce, cho\u0107 zmienione pod wieloma wzgl\u0119dami i wci\u0105\u017c ulegaj\u0105ce przeobra\u017ceniom, pozostaje r\u00f3wnie cenne jak pergamin w \u015bredniowiecznej bibliotece.[\/vc_column_text][\/vc_column][vc_column width=\u201d1\/3\u2033][\/vc_column][\/vc_row][vc_row][vc_column][vc_toggle title=\u201dPrzypisy ko\u0144cowe\u201d css=\u201d\u201d][i] Laurent Olivier: Mroczna otch\u0142a\u0144 czasu \u2013 archeologia i pami\u0119\u0107. Plymouth 2011.<\/p>\n

[ii] Alain Schnapp: Odkrywanie przesz\u0142o\u015bci \u2013 pocz\u0105tki i przygody archeologii. Stuttgart 2009, 100, 111-112, 116.<\/p>\n

[iii] Annett Dittrich, Kerstin Ge\u00dfner: Ufortyfikowani mnisi \u2013 obrona l\u0105dowa klasztoru Dobrilugk w pobli\u017cu Birkwalde, powiat Elbe-Elster. W: Archeologia w Berlinie i Brandenburgii 2022, 106-111.<\/p>\n

[iv] https:\/\/www.uni-heidelberg.de\/fakultaeten\/philosophie\/zegk\/iek\/forschung\/lorsch_kloster.html; https:\/\/kloster-lorsch.de\/klosterlorsch\/archaeologie-baugeschichte<\/p>\n

[v] Projekt BMBF: Dobra materialne jako wyraz \u017ce\u0144skiego zycia duchowego i codziennego dzia\u0142ania w \u015bredniowieczu (https:\/\/bldam-brandenburg.de\/arbeitsbereiche\/archaeologie\/forschungen-und-projekte\/kloster-seehausen\/); Felix Biermann, Katrin Frey, Gudrun Gleba (eds.): \u015aredniowieczne klasztory cysterek w po\u0142udniowo-zachodnim basenie Morza Ba\u0142tyckiego. Materialne dobra pomi\u0119dzy codzienno\u015bci\u0105 i duchowo\u015bci\u0105. Wydanie 1. Zossen ko\u0142o Berlina 2020.<\/p>\n

[vi] Skansen Elisabethenzell (Dolna Frankonia, https:\/\/www.spessartprojekt.de\/forschung\/ausgrabungen\/das-kloster-elisabethenzell\/)<\/p>\n

[vii] Janet T. Marquardt: First Projects: Medieval Academy Support of Kenneth J. Conant\u2019s Cluny. Eastern Illinois University 2004 (https:\/\/www.medievalacademy.org\/page\/FirstProjects)<\/p>\n

[viii] Katinka H\u00e4ret-Krug: Mi\u0119dzy tradycj\u0105 a reprezentacj\u0105 \u2013 cysterskie budynki klauzury w okresie baroku. Przyk\u0142ady Ebrach, Bronnbach, Eberbach i Arnsburga. W: Joachim Werz (red.): Cystersi. Koncepcje \u017cycia monastycznego. Regensburg, 2017.<\/p>\n

[ix] Christina Vossler-Wolf: Archeologia klasztorna. W: Barbara Scholkmann, Hauke Kenzler, Rainer Schreg (red.): Archeologia \u015bredniowiecza i czas\u00f3w nowo\u017cytnych. Wiedza podstawowa. Darmstadt 2016, 210-218.<\/p>\n

[x] Horst Adler (red.): Fundort Kloster: Archeologia w krainie klastor\u00f3w. Katalog wystawy w opactwie Altenburg, od 1 maja do 1 listopada 2000.<\/p>\n

[xi] Matthias Prei\u00dfler: Barokowy ogr\u00f3d klasztoru w Dalheim. W: Matthias Wemhoff (red.): Barokowy rozkwit. Kultura klasztor\u00f3w w Westfalii. Regensburg, wydanie 1, 2007, 47-59.<\/p>\n

[xii] Na temat hydroin\u017cynierii patrz James Bond: Monastic Water Management in Great Britain: A review. W: Graham Keevill, Mick Aston i Teresa Hall (red.): Monastic archaeology: papers on the study of medieval monasteries. Oxford, 2001, 88-136.<\/p>\n

[xiii] Dirk Schumann: Klasztor cysterek w Seehausen i obszerna inwentaryzacja archeologiczna klasztornej kultury materialnej. W: Dirk Schumann (red.): Sachkultur und religi\u00f6se Praxis. Berlin 2007, 458-491.<\/p>\n

[xiv] \u201cOd rado\u015bci do bosko\u015bci\u201d. Kultura gier w klasztorze. (Katalog wystawy specjalnej w Fundacji Klasztoru Dalheim \u2013 LWL-Landesmuseum f\u00fcr Klosterkultur od 1 czerwca do 3 listopada 2013 r.). Wydany przez Fundacj\u0119 Klasztoru Dalheim \u2013 Pa\u0144stwowe Muzeum Kultury Klasztornej LWL. Z tekstami Helgi Fabritius i in. Lindenberg im Allg\u00e4u, 2013.<\/p>\n

[xv] Carlo Ginzburg: Na tropie slad\u00f3w \u2013 nauka szuka siebie sam\u0105. Berlin 2011.<\/p>\n

[xvi] Melanie Timmermann: Klasztor Cysters\u00f3w w Ihlow: modlitwa, praca i \u00a0po\u017cyteczne \u017cycie w \u015bredniowieczu! Badanie antropologiczne, Berlin, 2009, 24.[\/vc_toggle][\/vc_column][\/vc_row][vc_row][vc_column width=\u201d2\/3\u2033][\/vc_column][vc_column width=\u201d1\/3\u2033][\/vc_column][\/vc_row]<\/p>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Klosterkultur ist ein weites und vielf\u00e4ltiges Feld, mit dessen Abschreiten und Ausmessen seiner M\u00f6glichkeiten man nicht so schnell an ein Ende kommt.<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":14069,"parent":9838,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[722,975,976],"tags":[1010],"class_list":["post-13984","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","category-bildung-pl","category-klosterkultur-pl","category-kompetenzzentrum-pl","tag-archeologia-klasztorow","dazugehrige-experte-dr-annett-dittrich","dazugehrige-experte-dr-kerstin-gessner"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13984","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13984"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13984\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14075,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13984\/revisions\/14075"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/9838"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14069"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13984"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13984"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/klosterland.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13984"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}